خبرگزاری مهر، گروه استان ها: در جنوب خراسان رضوی و در نزدیکی گناباد، روستای تاریخی ریاب مثل صفحه ای زنده از تاریخ کویر ایستاده است؛ جایی که گذشته هنوز در کوچه ها نفس می کشد و زندگی امروز، با احترام به میراث روز گذشته جریان دارد. ریاب روایتِ تمدنی است که در دل اقلیم سخت شکل گرفته و با صبوری، نظم و زیبایی به حیات خود ادامه داده است.
زیبایی ریاب از همان لحظه ورود، در یکپارچگی بافت خشتی و گِلی و خط آسمانی که با بادگیرها تعریف می شود، خویش را نشان داده است. معماری در این روستا فقط «ساختن خانه» نیست؛ یک دانش بومی برای سازگاری با گرما و خشکی است: بافت متراکم، گذرهای باریک، کوچه های پرپیچ وخم و ساباط ها که هم سایه می سازند و هم پناهی در مقابل بادهای تند و خطرات طبیعی اند. ریاب نمونه ای کامل از «معماریِ هم ساز با اقلیم» است؛ ساده، دقیق و چشم نواز.
روح روستا اما در پیوند عمیق آن با آب معنا پیدا می کند؛ ریاب با منطق قنات و شیب زمین شکل گرفته و معماری اش با مسیر جریان آب هماهنگ است. حضور پایاب ها، حوض خانه ها و فضاهایی که آب را به قلب خانه می برند، نشان داده است که در ریاب آب فقط یک نیاز نبوده، «عنصر سازمان دهنده زندگی» بوده است. این ارتباط کالبدی و فرهنگی با نظام قنات، ریاب را به یکی از ارزشمندترین نمونه های زیست پایدار در معماری کویر مبدل می کند.
در کنار معماری، ریاب یک «میراث زنده» است؛ روستایی که مراسم ها، گویش، صنایع دستی و میهمان نوازی هنوز در آن جاری است. از مراسم های مذهبی و سنت های فصلی گرفته تا هنرهای دستی مانند بافتنی ها، و حتی پیشگامی در بوم گردی های سنتی، همه نشان داده است این روستا ظرفیت تبدیل شدن به یک مقصد فرهنگی-گردشگری استاندارد را دارد؛ مقصدی که مردمش نه تماشاگر، بلکه بازیگر اصلی حفاظت و توسعه اند.
همین مجموعه خاصیت ها اصالت معماری خشتی، انسجام بافت تاریخی، پیوند با قنات و آب، میراث ناملموس و مشارکت جامعه محلی دلیل روشن ضرورت پیگیری ثبت جهانی ریاب است. ثبت جهانی می تواند سپری برای حفاظت در مقابل نوسازی های ناهمگون، فرسایش اقلیمی و تهدیدهای تدریجی باشد و با این حال، ریاب را در شبکه جهانی مقاصد روستایی قرار دهد؛ جایگاهی که شایسته روستایی است که توانسته از تاریخ خود «هویت، زیبایی و امکان توسعه پایدار» بسازد.
ضرورت ثبت جهانی روستای تاریخی ریاب
هادی محمدپور، نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با گزارشگر مهر روستای تاریخی ریاب را از مهم ترین ظرفیتهای گردشگری و میراثی خراسان رضوی دانست و با اشاره به پیشینه کهن این روستا اظهار نمود: استان خراسان رضوی خصوصاً شهر های کویری همچون گناباد و بجستان، دارای آثار ارزشمند، قنات های متعدد، کاروانسراها و روستاهای تاریخی است که همگی نشان دهنده فرهنگ و تمدن نیاکان این منطقه اند.
نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی اظهار داشت: ریاب با قدمت بالا، قنوات کهن و بافت سنتی ارزشمند، یکی از شاخص ترین جاذبه های گردشگری جنوب خراسان رضوی است.
وی با اشاره به سابقه تشکیل بوم گردی در ریاب اضافه کرد: این روستا در سالیان ۹۶ و ۹۷ از اولین نقاط استان بود که مبادرت به راه اندازی بوم گردی های سنتی در قالب مراکز فرهنگی کرد. ثبت ملی این روستا سال ها پیش انجام شده و طی چند سال گذشته، مدیرکل میراث فرهنگی استان و معاونت های مربوطه توجه ویژه ای به آن داشته اند.
محمدپور همین طور از قرار گرفتن ریاب در لیست نامزدهای ثبت جهانی آگاهی داد و اظهار نمود: سال قبل ریاب در بین ۵۰ کاندیدای کشور برای ثبت جهانی قرار گرفت. از استان خراسان رضوی سه روستا معرفی شده بود که ریاب نیز در بین آنها قرار داشت. پیگیری های انجام شده، همراهی مجموعه استان و اقدامات مشترک با فرمانداری در هفته های قبل سبب شده بخش زیادی از خواسته های کارشناسان میراث فرهنگی اجرایی شود.
نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی اظهار امیدواری کرد: با تکمیل این اقدامات، روستای تاریخی ریاب به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری و توریستی جنوب خراسان رضوی در لیست جهانی ثبت گردد.
وی در ادامه با اشاره به مشارکت مردم اظهار داشت: ریاب از معدود روستاهایی است که تعداد قابل توجهی از اهالی آن به ایجاد بوم گردی و مراکز تفریحی علاقه مند شده اند و این مساله اهمیت بالایی در توسعه گردشگری دارد.
محمدپور همین طور به جایگاه ادبی این روستا اشاره نمود و اضافه کرد: ریاب زادگاه ابومنصور ریابی، از شعرای بزرگ است و همین مساله سبب مراجعه گردشگران و علاقمندان به فرهنگ و ادب به این منطقه شده است.
نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی وجود قنوات تاریخی و بافت سنتی ریاب را از مهم ترین نشانه های قدمت طولانی این روستا دانست و اظهار داشت: این عناصر باارزش هویت تاریخی ریاب را شکل داده و باید برای حفظ و ثبت جهانی آن تلاش جدی تری صورت گیرد.
ریاب؛ تجلی شکوهمند معماری خاک و نبوغ ایرانی در راه ثبت جهانی
حمیدرضا محمودی قوژدی، رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد در گفتگو با گزارشگر مهر ضمن تشریحی جامع از وضعیت کالبدی و هویت تاریخی روستای ریاب، این منطقه را یکی از کامل ترین و سالم ترین نمونه های معماری کویری در شرق ایران توصیف کرد که توانسته است اصالت کالبدی خویش را در گذر زمان با تاکید بر خشت و گل حفظ کند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد با اشاره به اینکه معماران ریاب با استفاده هوشمندانه از مصالح بومی، بناهایی همساز با اقلیم گرم و خشک ساخته اند، بر یکپارچگی بصری خیره کننده در کل بافت تأکید و اظهار نمود: این سازماندهی فضایی بصورت درون گرا و با بافتی متراکم شکل گرفته است تا کمترین سطح تماس با آفتاب فراهم گردد و وجود ساباط ها در کوچه های پرپیچ خم علاوه بر ایجاد سایه، نقش سازه ای در مقابل زلزله و بادهای ۱۲۰ روزه ایفا می کند.
وی بیان کرد: خط آسمان این روستا با بادگیرهایی تزئین شده که فراتر از زیبایی، موتورهای محرک تهویه طبیعی هستند و هشتی های ورودی خانه ها نیز نشان دهنده تفکیک دقیق حریم خصوصی و عمومی در فرهنگ این منطقه است.
محمودی پیوند کالبد با نظام آب را از مهم ترین بخش های اصالت ریاب دانست و اظهار داشت: بافت تاریخی برمبنای شیب زمین و مسیر جریان قنات قصبه شکل گرفته و خانه های اعیانی همچون خانه سالاری ها، آب را بوسیله حوض خانه ها و پایاب ها به قلب معماری کشانده اند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد در ادامه به تشریح چیدمان مهندسی شده روستا در گذشته پرداخت و بیان کرد: این پیکره بندی برآیند دقیق امنیت، مدیریت آب و سازگاری با اقلیم است؛ بگونه ای که کوچه های باریک و بن بست های گوناگون برای مهاجمان حکمی هزارتوی گیج کننده داشت و ساباط ها فضایی برای دیده بانی فراهم می کردند.
وی با اشاره به این که استخوان بندی روستا موازی با مسیر عبور آب قنات بوده است، بر رعایت سلسله مراتب بهره برداری از آب اصرار کرد و اظهار داشت: جهت گیری بناها عموماً رو به قبله طراحی شده تا در زمستان حداکثر تابش و در تابستان بیشترین سایه فراهم گردد.
محمودی همین طور خاطرنشان کرد: بافت تاریخی ریاب به علت هوشمندی در برنامه ریزی شهری و انتقال توسعه نوساز به خارج از محدوده تاریخی، دست نخورده باقیمانده و قلب تاریخی آن از تخریب های مدرن سازی در امان است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد ابنیه ای همچون آب انبار، مسجد جامع، قلعه میانی و خانه علی پور را از نقاط عطف این بافت برشمرد و تصریح کرد: خانه علی پور به عنوان نخستین محل اقامت بوم گردی منطقه، الگویی کامل از معماری ایرانی با تزیینات نفیس دوران صفوی و قاجار است.
وی به دلیلهای ضرورت ثبت جهانی ریاب توسط سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) پرداخت و آنرا یک مقصد گردشگری زنده دانست که تمامی استانداردهای ۹گانه همچون محافظت از منابع فرهنگی، پایداری اقتصادی و مشارکت جامعه محلی را داراست.
محمودی اعتقاد دارد که ریاب با احیای صنایع دستی همچون پارچه بافی و گلیم بافی و ایجاد اشتغال برای جوانان، مدل موفقی از توسعه از پایین به بالا را عرضه کرده است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد همین طور به ادامه مراسم های قدیمی در این روستا اشاره نمود و اظهار داشت: در حالیکه برخی آداب روزمره تغییر کرده، اما مراسم های مذهبی همچون نخل گردانی با همان صلابت قدیمی حفظ شده و سنت های فصلی مانند کف زنی در شبهای چله و سحرخوانی در ماه رمضان بازهم به عنوان میراثی زنده، نسل جدید را به ریشه های تاریخی پیوند می زنند.
وی گویش مردم ریاب را گنجینه ای از واژگان پارسی کهن و فسیل های زنده زبانی توصیف کرد: خصوصاً در عرصه اصطلاحات تخصصی نظام آبیاری و قنات، دایره المعارفی منحصربه فرد را در خود جای داده است.
محمودی قوژدی ساختار اجتماعی ریاب را بر پایه مشارکت و همبستگی توصیف کرد و تصریح کرد: فضاهایی نظیر مظهر قنات، سکوهای پیرنشین در ساباط ها و هشتی خانه ها، کانون های تصمیم گیری جمعی و تعاملات اجتماعی بوده اند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد با اشاره به نبوغ زیست محیطی اهالی در گذشته، به سیستم های سرمایش بدون سوخت و گرمایش از کف در حمام های تاریخی (گربه روها) اشاره نمود و اظهار داشت: استقرار زیرزمینی بناها و کاشت درختان سایه انداز در راه جوی ها نشان دهنده استانداردهایی از توسعه پایدار می باشد که جهان امروز تازه درحال بازگشت به آن هاست.
وی همین طور تصریح کرد: مردم ریاب در طول تاریخ فراتر از کشاورز، تاجرانی هوشمند بوده اند که با مدیریت شبکه ارزش، ثروت تولید می کردند و امروزه نیز جوانان روستا با مهاجرت معکوس و با استفاده از همان DNA تجاری و مهارت موروثی در میهمان نوازی، میراث خشتی را به مراکز تولید ثروت و گردشگری تبدیل نموده اند.
محمودی ضمن تأکید بر این که ریاب یک میراث زنده و تپنده است و نه یک پوسته خالی، به چالش های پیش روی این هویت تاریخی اشاره نمود و اظهار داشت: بااینکه ریاب امروز ایستاده است، اما حیات آن به مویی بند است که همانا جریان دائمی قنات و صیانت از زیرساخت های آبی در مقابل خشکسالی های پی درپی و تغییرات اقلیمی است؛ چون که با لطمه دیدن این رگ حیاتی، انگیزه زیست و فعالیت در روستا به مخاطره می افتد.
محمودی همین طور هشدار داد: فشار برای نوسازی های ناهمگون و ورود الگوهای معماری بیگانه می تواند خط آسمان یکدست و اصالت بصری روستا را مخدوش کند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد بر این باور است که خطر تبدیل شدن سنت ها به پوسته ای نمایشی برای گردشگران و استحاله فرهنگی نسل جدید در اثر ارتباطات وسیع، از دیگر تهدیداتی است که باید با آموزش و برنامه ریزی هوشمندانه و ترویج گردشگری مسئولانه با آنها مقابله نمود تا ریاب بازهم به عنوان نماد تمدنی که از تاریخ خود ثروت و عزت تولید می کند، در شبکه جهانی روستاهای برتر خوش بدرخشد.
ثبت جهانی ریاب، نقطه عطف ارتقاء گردشگری ایران در سطح بین المللی است
کمال خانی، مسئول محل اقامت سنتی و بوم گردی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی در گفتگو با گزارشگر مهر اظهار نمود: سازمان جهانی جهانگردی UNWTO در سالیان اخیر موضوعی را تحت عنوان بهترین روستاهای جهانی گردشگری مطرح و هدف از این اقدام را پیشبرد نقش گردشگری در محافظت از روستاها عنوان نمود. این سازمان شاخص هایی مانند دارا بودن منابع و جاذبه ها، ترویج و محافظت از منابع، پایداری اجتماعی، پایداری محیط زیست، پایداری اقتصادی، توسعه گردشگری و انسجام سیستم ارزش گردشگری، حاکمیت و اولویت بندی گردشگری، زیرساخت و ارتباطات، سلامت، ایمنی و امنیت را برای ارزیابی روستاهای کاندید تعیین کرده است. این فاکتورها به زیرشاخص هایی تقسیم می شوند که دربرگیرنده اطلاعات جامعی از روستاهاست.
مسئول محل اقامت سنتی و بوم گردی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی، اضافه کرد: انتخاب روستاهای جهانی در سالهای گذشته منطبق با پژوهش دانشگاه تهران و معرفی صد و پنجاه روستا انجام شده و بیشتر از صد روستا وارد مرحله اولیه انتخاب شدند، سپس برمبنای شاخصهای سازمان جهانی این تعداد کم شد و در نهایت برمبنای ظرفیت اعلام شده برای هر کشور، هشت روستا به عنوان کاندیدای غائی ایران انتخاب شدند. به همین دلیل و طبق اعمال شاخصهای تعریف شده، بیشتر از بیست روستا ویژه سالیان پیش رو اعلام شدند که این نتیجه و حاصل این همکاری علمی است.
وی افزود: تابحال پنج روستای کشور عزیزمان ایران در لیست بهترین روستاهای جهانی ثبت شده که این موفقیت گواهی است بر قابلیت جوامع محلی، بالندگی اندیشه ملی و تحقق توسعه ای که بر فرهنگ، هویت و زیست بوم استوار است. روستای کندوان در آذربایجان شرقی، روستای اصفهک در خراسان جنوبی، روستای شفیع آباد در استان کرمان، روستای کندلوس در استان مازندران و روستای بندری واقع در جزیره قشم استان هرمزگان در سالیان اخیر در این لیست ثبت شده اند.
خانی در تشریح ظرفیتهای ریاب اظهار نمود: روستای تاریخی ریاب شهرستان گناباد خراسان رضوی در قسمت مرکزی و در مسافتی کوتاه از جنوب غربی شهر گناباد واقع شده و با مشهد مسافتی کمتر از سیصد کیلومتر فاصله دارد. این روستا که از قدیمی ترین روستاهای کاهگلی کشور به حساب می آید دارای هزار سال تاریخ مکتوب بوده و به قرون اولیه اسلامی مربوط است.
مسئول محل اقامت سنتی و بوم گردی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی، اضافه کرد: ریاب دارای مجموعه ای از خانه های قدیمی بادگیردار، قلعه، حمام، مسجد، آب انبار و آرامگاه ابومنصور ریابی با معماری خیلی زیبا است و همچون بافت های با ارزش باقیمانده در شهرستان بوده که ارزش تاریخی خویش را حفظ نموده است. معماری خانه های آجری و گلی، قدمت بافت تاریخی روستا و نزدیکی به قنات قصبه گناباد که ثبت جهانی شده است، این روستا را به از مقاصد هدف گردشگری در ایران تبدیل نموده است. روستای ریاب به علت داشتن چند محل اقامت بوم گردی در میان گردشگران شناخته شده و این روستا در اواخر دهه هشتاد هجری شمسی در زمره آثار ملی ثبت شده است.
وی با اشاره به آثار و کارکردهای گردشگری روستایی اظهار داشت: تعدادی از مهم ترین مزایای گردشگری روستایی برای روستاییان و گردشگران شامل توسعه روستاها و ایجاد اشتغال و درآمد برای روستاییان، حفظ و گسترش فرهنگ بومی روستاها، کاهش مهاجرت روستاییان به شهرها، رسیدگی بیشتر به محیط های روستایی و بومی و ارتقاء سطح کیفی امکانات روستاها، قرارگیری آثار باستانی و فرهنگی در مرکز توجه و رسیدگی بیشتر به آنها، بهبود کیفیت جاده های فرعی و سیستم حمل و نقل در روستاها، کاهش نابرابری فرهنگی بین ساکنان شهرها و روستاها، کسب تجربه های جدید سفر برای گردشگران، لذت از محیط آرام و پاکیزه خارج از شلوغی ها و آلودگی شهری، گسترش فرهنگ ساده سفر کردن و کاهش اضطراب های روزمره ناشی از سبک زندگی شهری است.
خانی تاکید کرد: حس آرامش و اصالت زندگی در روستای ریاب و پایبندی به آداب و رسوم و ارتباط نزدیک با طبیعت همین طور همکاری جامعه محلی خاصیت اصلی ریاب است.
مسئول محل اقامت سنتی و بوم گردی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی، افزود: در گوشه به گوشه ایران زیبا، روستاهایی وجود دارند که هر کدام داستانی از همزیستی انسان با طبیعت، هنر معماری بومی و میراث فرهنگی غنی در دل خود جای داده اند. روستای ریاب به شایستگی نامزد بهترین روستاهای جهانی گردشگری شده که بعد از انتخاب برای همیشه در تاریخ سرزمین ایران ثبت و نه فقط دستاوردی برای استان بلکه نقطه عطف ارتقاء گردشگری ایران به سطح جهانی به شمار می آید.
منبع: asretourism.ir
