خبرگزاری مهر، گروه استانها، کوروش دیباج: در قلب تاریخی اصفهان، میان میدان امام علی (ع)، مسجد جامع عتیق و لایه های هزارساله ای که زیر پای شهر مدفون مانده اند، گذری قرار دارد که طی سالیان اخیر بیشتر از هر نقطه دیگری نگاه باستان شناسان، مدیران شهری و فعالین میراث فرهنگی را به خود جلب کرده است. گذر تاریخی کمرزرین؛ محوری که جستجوهای دیرینه شناسی در آن نه فقط قسمتی از تاریخ ناشناخته اصفهان را آشکار کرد، بلکه حالا در آستانه تبدیل شدن به اولین سایت موزه باز شهری ایران قرار گرفته است.
افتتاح فاز اول این سایت موزه در شرایطی صورت می گیرد که خیلی از متخصصان میراث فرهنگی آنرا صرفا یک پروژه عمرانی یا ساماندهی شهری نمی دانند؛ بلکه از آن به عنوان تجربه ای ملی در عرصه دیرینه شناسی شهری، محافظت از میراث فرهنگی، بازآفرینی هویت تاریخی و پیوند میان زندگی روزمره شهروندان با لایه های پنهان تاریخ یاد می کنند.
کمرزرین در سالهای قبل از دل یک پروژه شهری سر برآورد. جایی که جستجوهای دیرینه شناسی بقایای ارزشمندی از دوره های مختلف تاریخی همچون آثار معماری، کانال های آبرسانی، تنبوشه ها، سازه های شهری، شواهد کارهای صنعتی و لایه های استقراری را آشکار کرد؛ یافته هایی که خیلی از محققان آنرا قسمتی از ستون فقرات تاریخی اصفهان در دوره های قبل از اسلام و بعد از آن می دانند.
اکنون پرسش اصلی این نیست که چه آثاری در کمرزرین کشف شده است؛ بلکه این است که چطور می توان این میراث را به قسمتی از زندگی امروز شهر تبدیل کرد؛ پرسشی که چهار تن از برجسته ترین چهره های میراث فرهنگی کشور در گفت وگوهایی جداگانه به آن پاسخ داده اند.
محمد ابراهیم زارعی، رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور
کمرزرین؛ روایتی زنده از هویت تاریخی اصفهان
محمد ابراهیم زارعی، رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور، در گفتگو با گزارشگر مهر می گوید: کمرزرین فراتر از یک محوطه باستانی است و می تواند به نماد هویت تاریخی اصفهان تبدیل گردد.
وی ضمن اشاره به نتایج جستجوهای انجام شده در این گذر تاریخی اظهار داشت: هر شهری قصه و هویت خاص خویش را دارد و اصفهان به عنوان یکی از غنی ترین شهر های تاریخی ایران، گنجینه ای کم نظیر از تاریخ و فرهنگ را در خود جای داده است.
به گفته زارعی، کشف دیوارهای سنگی، کانال های آبرسانی، تنبوشه ها، کوره های ذوبگری و دیگر سازه های شهری در کمرزرین نشان میدهد این محدوده برپایه اصول منسجم شهرسازی شکل گرفته و هر یک از این آثار قسمتی از روایت تمدنی اصفهان را بازگو می کنند.
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور تاکید کرد: حفظ این آثار تنها محافظت از چند سازه تاریخی نیست، بلکه صیانت از حافظه تاریخی شهر محسوب می شود؛ حافظه ای که باید برای نسل های آینده باقی بماند.
زارعی می افزاید: تبدیل کمرزرین به اولین موزه باز دیرینه شناسی شهری ایران، امکان تعامل مستقیم مردم با تاریخ را فراهم می آورد و موجب می شود میراث فرهنگی از قالب نمایشگاه های بسته خارج شده و در متن زندگی شهری جریان پیدا کند.
وی این پروژه را الگویی برای دیگر شهر های تاریخی کشور دانست و اظهار داشت: کمرزرین نشان میدهد میان توسعه شهری و محافظت از میراث فرهنگی نه فقط تعارضی وجود ندارد، بلکه می توان با برنامه ریزی علمی میان این دو تعادل ایجاد کرد.
مهدی حجت، رییس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران
موزه باز شهری؛ فراتر از نمایش چند اثر تاریخی
اما آیا هر محور تاریخی که ساماندهی گردد، می تواند عنوان موزه باز شهری را یدک بکشد؟
مهدی حجت، رییس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران، پاسخ این پرسش را منفی می داند.
وی در گفتگو با گزارشگر مهر می افزاید: مفهوم موزه باز شهری خیلی پیچیده تر از نمایش چند اثر در فضای باز است و اساساً با موزه های متعارف تفاوت ماهوی دارد.
حجت توضیح می دهد: در یک موزه معمولی، بازدیدکننده با هدف مشخص و آمادگی ذهنی وارد فضا می شود، اما در موزه باز شهری، مخاطب غالباً رهگذر است؛ فردی که درحال عبور از یک مسیر شهری است و امکان دارد هیچ برنامه ای برای بازدید نداشته باشد.
به گفته وی، همین تفاوت موجب می شود طراحی موزه باز شهری نیازمند زبان متفاوتی برای ارتباط با مخاطب باشد.
رئیس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران می افزاید: اگر روایتهای عرضه شده در چنین فضاهایی صرفا برای متخصصان نوشته شود، عموم مردم ارتباطی با آن برقرار نخواهند کرد.
از نگاه او، موفقیت یک موزه باز شهری زمانی محقق می شود که شهروند عادی نیز بتواند بدون داشتن دانش تخصصی باستان شناسی، اهمیت تاریخی محوطه را درک کند.
حجت بر این باور است که کمرزرین باید قبل از هر چیز به مردم یادآوری کند که در چه شهری زندگی می کنند و زیر پای آنان چه تاریخ بزرگی نهفته است.
آزمونی در حریم جهانی مسجد جامع اصفهان
آنچه اهمیت پروژه کمرزرین را دوچندان می کند، همجواری آن با مسجد جامع عتیق اصفهان است؛ اثری که در لیست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و یکی از مهم ترین بناهای تاریخی ایران بشمار می رود.
حجت می افزاید: همین همجواری، مسئولیت طراحان و مدیران پروژه را سنگین تر می کند.
وی تاکید می کند: حریم یک اثر جهانی صرفا به مفهوم محدودیت های کالبدی یا بصری نیست، بلکه مجموعه ای از ارزش های فرهنگی، عملکردی و اجتماعی را در بر می گیرد.
از نظر او، نوع نورپردازی، مبلمان شهری، تابلوهای تبلیغاتی، کارهای اقتصادی، رنگ مصالح و حتی کیفیت حضور مردم در اطراف مسجد جامع عتیق باید متناسب با شأن این بنای جهانی باشد.
رئیس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران می گوید: اگر مقرر است کمرزرین به عنوان یک موزه باز شهری فعالیت کند، باید در شأن همسایگی با مسجد جامع اصفهان باشد و به جای رقابت با آن، مکمل و تقویت کننده ارزش های این اثر جهانی شود.
وی این پروژه را آزمونی برای مدیریت میراث فرهنگی کشور می داند؛ آزمونی که نشان خواهد داد آیا می توان میان محافظت از ارزش های تاریخی و زندگی جاری شهری تعادل برقرار کرد یا خیر.
اصفهان؛ شهری که خود یک موزه زنده است
سید محمد
سید احمد محیط طباطبایی، رییس کمیته ملی موزه های ایران (ایکوم)
سید احمد محیط طباطبایی، رییس کمیته ملی موزه های ایران (ایکوم)، نگاه گسترده تری به مبحث دارد.
او در گفتگو با گزارشگر مهر می افزاید: اصفهان اساساً یک موزه زنده است و هرگونه مداخله در بافت تاریخی آن باید با حساسیت خیلی بالا صورت گیرد.
به گفته طباطبایی، میدان عتیق و محدوده کمرزرین یکی از مهم ترین بخش های هویت تاریخی اصفهان را تشکیل می دهند؛ محدوده ای که در تعدادی دوره ها تحت تأثیر طرح های عمرانی لطمه دیده و قسمتی از پیوستگی تاریخی خویش را از دست داده است.
وی احیای گذر کمرزرین را مهلتی برای برگرداندن قسمتی از این هویت تاریخی می داند و می افزاید: ایجاد سایت موزه در این محدوده می تواند جایگاه تاریخی میدان عتیق را باردیگر به شهروندان یادآوری کند.
طباطبایی بر این نکته تاکید می کند: توسعه شهری نباید به حذف آثار تاریخی منجر شود.
وی ضمن اشاره به تجربه های موفق جهانی می گوید: در خیلی از کشورها هنگام اجرای پروژه های عمرانی، در صورت کشف آثار تاریخی، مسیر توسعه با حفظ ارزش های فرهنگی اصلاح می شود؛ نگاهی که به اعتقاد او باید در ایران نیز به یک اصل تبدیل گردد.
از واتیکان تا تبریز؛ تجربه هایی برای کمرزرین
رئیس کمیته ملی موزه های ایران برای تبیین اهمیت کمرزرین به نمونه های بین المللی اشاره می کند.
وی از تجربه واتیکان یاد می کند؛ جایی که در جریان اجرای پروژه مترو، بقایای یک معبد تاریخی کشف شد و به جای حذف آن، تصمیم بر حفظ و معرفی اثر گرفته شد.
طباطبایی همینطور به تجربه مشابهی در محدوده مسجد کبود تبریز اشاره می کند و می افزاید: چنین نمونه هایی نشان میدهد توسعه شهری و محافظت از میراث تاریخی الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند.
به گفته او، مهم ترین خصوصیت سایت موزه کمرزرین باید حفظ تعامل میان زندگی روزمره مردم و ارزش های تاریخی محوطه باشد.
وی تاکید می کند: سایت موزه نباید به جزیره ای جدا از شهر تبدیل گردد، بلکه باید قسمتی از جریان طبیعی زندگی شهری باقی بماند.
سیّد محمّد بهشتی شیرازی، عضو شورایعالی میراث فرهنگی و گردشگری کشور
کمرزرین و بازشناسی اصفهان تاریخی
سیّد محمّد بهشتی شیرازی، عضو شورایعالی میراث فرهنگی و گردشگری کشور، نیز کمرزرین را مهلتی برای بازشناسی هویت تاریخی اصفهان می داند.
وی در گفتگو با گزارشگر مهر می افزاید: بخش های تاریخی شهرهایی مانند اصفهان، ذاتاً نوعی موزه باز شهری هستند و پروژه هایی نظیر کمرزرین صرفا این خصوصیت را آشکارتر می کنند.
بهشتی می گوید: هر شیء تاریخی افزون بر کارکرد اولیه خود، حامل معنا، خاطره و فرهنگ است و زمانیکه این آثار در بستر اصلی خود حفظ شوند، قدرت روایتگری آنها چند برابر می شود.
از نگاه او، کمرزرین فرصتی فراهم آورده تا مردم نه در یک ساختمان موزه ای، بلکه در متن شهر با تاریخ مواجه شوند.
وی می افزاید: تجربه شهرهایی مانند پاریس، رم، ژنو و ونیز نشان میدهد که محافظت از بافت های تاریخی تنها با حفظ بناها محقق نمی گردد، بلکه نیازمند نوعی فرهنگ زندگی در شهر تاریخی است.
بهشتی این مفهوم را ادب زیستن در بافت تاریخی می نامد؛ مفهومی که شامل نحوه مدیریت پسماند، حمل و نقل، خدمات شهری، کارهای اقتصادی و حتی رفتار شهروندان می شود.
حفاظت مقدم بر بهره برداری
یکی از مهم ترین نکاتی که بهشتی بر آن تاکید دارد، تقدم مطالعات علمی و حفاظت بر هرگونه بهره برداری عمومی است.
وی می افزاید: قبل از آنکه محوطه ای تاریخی به روی مردم گشوده شود، باید شناخت دقیق دیرینه شناسی از آن به دست آید و تدابیر حفاظتی لازم اتخاذ شود.
به گفته عضو شورایعالی میراث فرهنگی و گردشگری کشور، خیلی از پروژه های مشابه در جهان ابتدا با کاوش و مستندسازی کامل شروع شده اند و بعد از آن امکان بازدید عمومی فراهم گشته است.
بهشتی اخطار می دهد: بدون چنین رویکردی، محوطه های تاریخی امکان دارد بمرور زمان ارزش های خویش را از دست بدهند و حتی به فضاهایی لطمه پذیر تبدیل شوند.
وی با این وجود نقش شهرداری اصفهان و سازمان نوسازی و بهسازی شهر را در این پروژه مهم ارزیابی می نماید و می افزاید: مدیریت شهری باید کشف چنین ارزش هایی را نه یک مانع، بلکه مهلتی برای ارتقاء کیفیت فرهنگی شهر بداند.
نخستین سایت موزه شهری ایران؛ شروع یک مسیر یا یک تجربه مقطعی؟
افتتاح فاز اول سایت موزه کمرزرین را می توان یکی از مهم ترین رویدادهای میراث فرهنگی اصفهان در سالیان اخیر دانست؛ رویدادی که اهمیت آن فراتر از یک گذر تاریخی یا یک پروژه شهری است.
کمرزرین حالا به نقطه تلاقی چند مفهوم مهم تبدیل گشته است؛ دیرینه شناسی شهری، حفاظت میراث فرهنگی، مدیریت شهری، هویت تاریخی و مشارکت عمومی.
آنچه از سخنان چهار چهره برجسته میراث فرهنگی کشور برمی آید، این است که موفقیت این پروژه تنها در حفظ چند دیوار، کانال یا سازه تاریخی خلاصه نمی گردد. موفقیت حقیقی زمانی رقم خواهد خورد که کمرزرین بتواند گذشته و حال را به یکدیگر پیوند بزند، شهروندان را با تاریخ شهرشان آشتی دهد و الگویی برای دیگر شهر های تاریخی ایران عرضه کند.
در چنین شرایطی، کمرزرین دیگر فقط یک گذر تاریخی نیست؛ بلکه آزمایشگاهی زنده برای آینده دیرینه شناسی شهری ایران است؛ جایی که می تواند نشان دهد آیا میراث فرهنگی می تواند در متن زندگی معاصر حضور فعال داشته باشد یا همچنان در حصار موزه های بسته باقی خواهد ماند.
امشب با گشایش اولین سایت موزه باز شهری کشور در اصفهان، پاسخ این پرسش شروع می شود؛ پاسخی که نه فقط برای اصفهان، بلکه برای آینده محافظت از شهر های تاریخی ایران اهمیت دارد.
به طور خلاصه حجت بر این باور است که کمرزرین باید پیش از هر چیز به مردم یادآوری کند که در چه شهری زندگی می کنند و زیر پای آنان چه تاریخ بزرگی نهفته است. سید محمد سید احمد محیط طباطبایی، رئیس کمیته ملی موزه های ایران (ایکوم) سید احمد محیط طباطبایی، رئیس کمیته ملی موزه های ایران (ایکوم)، نگاه گسترده تری به مبحث دارد. بهشتی می گوید: هر شیء تاریخی افزون بر کارکرد اولیه خود، حامل معنا، خاطره و فرهنگ است و زمانیکه این آثار در بستر اصلی خود حفظ شوند، قدرت روایتگری آنها چند برابر می شود.
منبع: asretourism.ir
