به گزارش عصر توریسم به نقل از مهر، دهم اردیبهشت یادآور یکی از نقاط عطف تاریخ ملی و دریایی ایران است؛ روزی که به دنبال یک روند نظامی-سیاسی سرنوشت ساز در سال ۱۶۲۲ میلادی، حضور بیشتر از یک قرن پرتغالی ها در سواحل جنوبی ایران به پایان رسید و نام «خلیج فارس» بار دیگر با قدرتی تاریخی و هویتی تثبیت شد؛ روایتی که از هرمز شروع می شود و تا تنگه هرمز و پهنه راهبردی این آبراهه جهانی امتداد دارد. نام «خلیج فارس» مفهومی ریشه دار در تاریخ مکتوب جهان است. مورخان یونانی همچون هرودوت، گزنفون و استرابن در آثار خود از این پهنه آبی با عناوینی چون «پارس» یا «پارسه» یاد کرده اند. در متون یونانی، عبارت «پرسی کوس سینوس» (Persicus Sinus) به معنای «خلیج فارس» به کار رفته که نشان از تثبیت این نام در حافظه جغرافیایی و تاریخی جهان دارد. این استمرار نام گذاری، از حیث هویتی هم اهمیت دارد؛ چونکه پیوندی میان سرزمین، فرهنگ و حاکمیت را بازتاب می دهد. خلیج فارس، در طول قرن ها، بخشی از شناسنامه تمدنی ایران بوده است.
حضور پرتغالی ها؛ یک قرن چالش در آب های جنوب
در آغاز سده شانزدهم میلادی، با گسترش استعمار اروپایی، پرتغالی ها بعنوان یکی از قدرت های دریایی، وارد آب های جنوب ایران شدند. اشغال جزیره هرمز و تسلط بر مسیرهای تجاری، بخشی از استراتژی کلان آنان برای کنترل تجارت شرق و غرب بود. این حضور که از ابتدای قرن شانزدهم آغاز شد، بیشتر از ۱۰۰ سال به طول انجامید و به یکی از مهم ترین چالش های حاکمیتی ایران در آن دوران بدل شد. جزیره هرمز، به علت موقعیت راهبردی خود در دهانه تنگه هرمز، نقطه ای کلیدی در کنترل تجارت دریایی محسوب می شد. تسلط پرتغالی ها بر این منطقه، عملاً بخشی از حاکمیت ایران بر خلیج فارس را تحت الشعاع قرار داده بود.
صفویه و بازگشت اقتدار؛ نقش شاه عباس و امامقلی خان
تحول اساسی در این وضعیت، در دوران شاه عباس اول رقم خورد. او با درک اهمیت راهبردی خلیج فارس، برنامه ای جامع برای بازپس گیری مناطق اشغالی تدوین کرد. این برنامه نه تنها شامل اقدامات نظامی، بلکه دربرگیرنده اصلاحات ساختاری در ارتش و تعاملات دیپلماتیک هم بود. در سال ۱۶۲۱ میلادی، نیروهای ایرانی به فرماندهی امامقلی خان به موفقیت رسیدند جزیره هرمز را از کنترل پرتغالی ها خارج کنند. این پیروزی، مقدمه ای برای خروج کامل پرتغالی ها از سواحل جنوبی ایران بود.
۹ روز سرنوشت ساز؛ پایان حضور پرتغالی ها
بر اساس اسناد تاریخی، روند خروج پرتغالی ها از سواحل جنوبی ایران در فاصله ۲۱ تا ۳۰ آوریل ۱۶۲۲ میلادی روی داده است. برخی منابع به یکی از این دو تاریخ اشاره کرده اند، اما بررسی دقیق تر نشان میدهد که این خروج یک فرایند تدریجی و ۹ روزه بوده است. این رخداد، آغاز تعریف مجدد حاکمیت ایران بر خلیج فارس بود. از همین رو، دهم اردیبهشت—که با این بازه زمانی هم پوشانی دارد—به عنوان نمادی از این پیروزی تاریخی انتخاب شده است.
نام گذاری رسمی؛ تثبیت در تقویم ملی
در سالهای قبل، شورایعالی انقلاب فرهنگی با استناد به همین پیشینه تاریخی، دهم اردیبهشت را بعنوان «روز ملی خلیج فارس» در تقویم رسمی کشور ثبت کرده است. این نام گذاری، تلاشی برای پاسداشت یک هویت تاریخی و مواجهه با تحریف های احتمالی در نام گذاری این پهنه آبی است. روز ملی خلیج فارس، فرصتی است برای بازخوانی تاریخ، تقویت آگاهی عمومی و تأکید بر اهمیت این منطقه در معادلات فرهنگی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی.
تنگه هرمز؛ گلوگاه راهبردی جهان
در امتداد خلیج فارس، تنگه هرمز بعنوان یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی و تجارت جهانی شناخته می شود. این تنگه باریک، مسیر عبور بخش قابل توجهی از نفت و گاز جهان است و نقش آن در امنیت انرژی جهانی غیرقابل انکار است. از منظر تاریخی نیز، کنترل تنگه هرمز همواره به معنای تسلط بر تجارت منطقه بوده است. به همین دلیل، در دوره پرتغالی ها و هم در زمان صفویه و حتی در همین امروز، این منطقه در کانون توجه قدرت های دریایی قرار داشته و دارد.
خلیج فارس؛ فراتر از یک آبراه
خلیج فارس مجموعه ای از میراث های فرهنگی، اقتصادی و محیط زیست را در خود جای داده است. از بنادر تاریخی و مسیرهای تجاری گرفته تا فرهنگ های بومی و تنوع زیستی، همگی بخشی از این میراث پرارزش هستند.
روزی برای تاریخ، هویتی برای آینده
دهم اردیبهشت، یادآور لحظه ای است که تاریخ، هویت و حاکمیت در یک نقطه به هم رسیدند. خروج پرتغالی ها از سواحل جنوب ایران در سال ۱۶۲۲، بازگشت اقتدار ملی بر یکی از مهم ترین آبراهه های جهان بود. امروز، در جهانی که روایتها و نام ها گاه محل مناقشه اند، پاسداشت این روز، بیشتر از پیش اهمیت دارد. خلیج فارس، با پشتوانه ای از تاریخ، همچنان نامی است که در حافظه جهان ثبت شده و تداوم آن، نیازمند روایت گری دقیق، آگاهی عمومی و صیانت فرهنگی است.
به طور خلاصه، مورخان یونانی همچون هرودوت، گزنفون و استرابن در آثار خود از این پهنه آبی با عناوینی چون پارس یا پارسه یاد کرده اند. تحول اساسی در این وضعیت، در دوران شاه عباس اول رقم خورد. این نام گذاری، تلاشی برای پاسداشت یک هویت تاریخی و مواجهه با تحریف های احتمالی در نام گذاری این پهنه آبی است.
