به گزارش عصر توریسم به نقل از خبر آنلاین، تقویت پدیده ال نینو و احتمال تغییر الگوهای بارش، چند هفته ای است با هشدارهایی برای آماده باش نیروهای خدماتی و امدادی همراه شده است. این هشدارها وقتی به حوزه میراث فرهنگی و بناهای تاریخی می رسد، اهمیت صدچندانی پیدا می کند.
همشهری در خبری نوشت: بارشهای شدید، سیلاب های ناگهانی و روان آب ممکنست آثار باستانی واقع در راه مسیل ها، دره ها و پهنه های سیلابی را در معرض آب شستگی، فرسایش و تخریب قرار دهد. علی بیت اللهی، رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به تجربه سیلاب های گذشته، بر ضرورت شناسایی آثار در معرض خطر، لایروبی و ساماندهی مسیرهای عبور آب و آماده سازی جوامع محلی قبل از وقوع حادثه تاکید می کند.
این بناها در معرض خطرند
رخی از آثار باستانی در مقابل بارشهای ناگهانی ناشی از پدیده ال نینو (گرم شدن بیش از اندازه معمول آب های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و تغییر الگوهای جوی جهان به صورت بارندگی شدید) در معرض خطر بیشتری هستند.
رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی می گوید: «تجربه سیلاب های گذشته نشان داده است آثار باستانی و بناهای ارزشمندی که در راه روان آب ها یا مجاورت دره ها و مسیل ها قرار گرفته اند، مانند پل ها و سازه های وابسته به آنها، بیشترین لطمه را می بینند. البته تمام بناها و محوطه هایی که در حاشیه پهنه های سیلابی قرار دارند هم ممکنست تحت تأثیر روان آب و آب شستگی قرار گیرند.»
علاوه بر این، میراث تاریخی در رابطه با آب که ممکنست شامل خسارت ال نینو شود، شامل پل های تاریخی، سدها و بندها، قنوات، آب انبارها، آسیاب های آبی و پایاب ها می شود؛ آثاری که بازتابی از دانش، فناوری، تجربه و نظام های اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در مدیریت آب به حساب می آید.
علی بیت اللهی می گوید که علاوه بر سیلاب، بارشهای شدید و رگباری هم می تواند بناهای تاریخی بخصوص سازه های خشتی و گلی را فرسوده و تخریب کند؛ آب شستگی و فرسایش بستر، تضعیف پایه ها و پی سازه ها، تخریب دیواره ها و طاق ها، جابه جایی مصالح و رسوب گذاری، نفوذ و ماندگاری رطوبت و تشدید فرسودگی و لطمه های پیشین، از مهم ترین عوامل اثر بارشهای شدید بنابراین ال نینو بر سازه ها و بناهای میراثی است که این کارشناس به آن اشاره می کند.
ضرورت لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب
ئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تاکید می کند که با عنایت به هشدارهای عنوان شده درباره ی تقویت ال نینو، لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب، بخصوص در نقاط تقاطع با آثار تاریخی، باید قبل از وقوع بارشهای شدید در دستور کار قرار گیرد.
علی بیت اللهی با اشاره به تجربه سیلاب های گذشته در کشور می افزاید: «نفوذ آب به محدوده های شهری و افزایش روان آب می تواند بناهای تاریخی را هم درگیر کند. در گزارش سازمان ملل درباره ی سیلاب های ۱۳۹۸ هم بارندگی باران، سیلاب و طغیان رودخانه ها از عوامل اصلی لطمه به بناهای تاریخی در استانهای سیل زده اعلام و بر ضرورت ارزیابی دقیق خسارت و تعیین اولویت های حفاظتی تاکید شده است. همین طور در سیلاب مرداد ۱۴۰۱ یزد، گزارش هایی از لطمه به بافت و بناهای تاریخی یزد منتشر گردید.»
مردم محلی؛ خط مقدم حفاظت
ئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی باور دارد اقدامات حفاظتی نباید به زمان بعد از وقوع سیلاب موکول گردد و ادامه می دهد: «آموزش نیروهای محلی، هماهنگی دستگاه های مسئول و مشخص کردن اقدامات ضروری قبل از وقوع حادثه اهمیت بالای ی در کاهش خسارت، بخصوص برای آثاری که در راه مسیل ها یا پهنه های سیلابی قرار گرفته اند، دارد. در این بین نباید از نقش جوامع محلی و گروههای مردمی در حفاظت اضطراری از آثار باستانی غافل شد.»
علی بیت اللهی می گوید: «سازمان های مردم نهاد، نیروهای محلی و دوست داران به میراث فرهنگی در زمان وقوع حوادث، ظرفیت قابل اتکا هستند، اما این مشارکت باید از قبل آموزش داده و سازماندهی شود. آموزش های اولیه و مشخص بودن وظایف افراد قبل از وقوع حادثه اهمیت زیادی دارد تا در وضعیت بحرانی، اقدامات بدون هماهنگی به خود آثار لطمه نزند.»
اقدامات پیشگیرانه
رزاد مافی، عتیقه شناس و مشاور میراث فرهنگی طرح های آبی هم درباره ی اقدامات پیشگیرانه برای صیانت از میراث فرهنگی در مقابل پدیده ال نینو می گوید: «شناسایی و اولویت بندی آثار در معرض خطر، پایش مستمر سازه های تاریخی آب، بررسی مسیر و شدت احتمالی روان آب و سیلاب، بازگشایی مسیرهای طبیعی آب با رعایت اصول حفاظتی، مستندسازی و تهیه پرونده اضطراری آثار و تدوین برنامه واکنش اضطراری و نجات آثار، مواردی از اقدامات پیشگیرانه است. اما تقویت هماهنگی میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو و سایر نهادها، تامین اعتبار و امکانات برای حفاظت اضطراری و کاهش ضعف هم اهمیت ویژه ای برخوردارست.»
آمادگی میراث فرهنگی ایلام برای بارشهای شدید احتمالی
کی از مهم ترین مناطق در معرض خطر بر اثر بارشهای ناشی از پدیده ال نینو، استانهای زاگرسی هستند؛ ایلام هم در بین استانهای زاگرسی با ۹۸۱ اثر تاریخی ثبت ملی شده و ۸ هزار اثر شناسایی شده یکی از استانهای با قابلیت تاریخی و گردشگری می باشد. رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایلام از بررسیهای پیشگیرانه در اماکن تاریخی استان در پی هشدارهای مربوط به بارشهای شدید خبر می دهد و به همشهری می گوید: «برای پیشگیری از خسارت بارشهای شدید احتمالی، هماهنگی های لازم با دهیاری ها و شهرداری ها برای لایروبی در نقاط مختلف بخصوص در راه آثار باستانی انجام شده است.»
فرزاد شریفی با اشاره به لیست تهیه شده برای لایروبی می افزاید: «با توجه به وجود بناها و آثار باستانی گوناگون در استان، پشت بام ها و مسیرهای در رابطه با این آثار بررسی شده و اکنون مشکل خاصی دیده نشده است.»
تشکیل کارگروه پایش آثار باستانی در استان فارس
ئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس از دیگر استانهای زاگرسی هم از تشکیل گروهی جهت بررسی وضعیت آثار باستانی استان در مقابل بارشهای شدید و امکان رخداد سیلاب خبر می دهد و به همشهری می گوید: «با توجه به وجود حدود ۱۶ هزار اثر در استان فارس، پایش مستمر این آثار ضروریست و در همین جهت کارگروهی جهت بررسی وضعیت آثار تشکیل شد و بخش های اضطراری و نیازمند پایش در آثار باستانی شناسایی شده اند.»
بهزاد مریدی می افزاید: «این کارگروه با همکاری شهرداری ها اقدامات ضروری جهت پیشگیری از بروز مشکل در وضعیت بحرانی انجام می دهد.»
به گفته او، علاوه بر لایروبی، موضوع مرمت، استقامت بخشی و ساماندهی بخشهایی از مجموعه های تاریخی که نیازمند اقدام فوری هستند هم در دستور کار قرار گرفته است.
مریدی اظهار امیدواری می کند که با اجرای اقدامات پیشگیرانه، آثار باستانی استان فارس در فصل بارندگی با چالش جدی مواجه نشوند.
نگاهی به خسارت سیلاب به میراث فرهنگی در یک دهه اخیر
بر اساس گزارش وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ۷۳۰ بنای تاریخی در سیل سال ۱۳۹۸ لطمه دیده اند. از مهم ترین این بناها، مجموعه های تاریخی چغازنبیل و سازه های آبی شوشتر، ۱۲ تپه تاریخی، همچون تپه های «فرخ آباد» و «غران»، ۱۰ کاروانسرا و بالاتر از ۱۰ پل تاریخی در استان خوزستان، ۴۸ بنای تاریخی در استان مازندران، همچون روستای تاریخی یوش، نقش رستم در استان فارس، بخشی از پایه و طاق آجری پل کشکان و بستر پل کلهر در استان لرستان، پل تاریخی بخش کن، پل نمرود شهرستان فیروزکوه، پل شاه عباسی شهرستان پردیس، کاروانسرای امین آباد، گنبد طارس، آتشکده ری و دژ رشکان و بنای چندین امام زاده در تهران بودند.
۷۳۵ مورد تخریب ابنیه، محوطه های تاریخی، تأسیسات گردشگری و صنایع دستی ناشی از وقوع سیل مرداد ۱۴۰۱ در کشور گزارش شد و مهم ترین آن، از دست رفتن یک درصد از بافت تاریخی یزد بعنوان یکی از اولین شهرهای خشتی دنیا که ثبت جهانی شده، بود.
در سیل ۱۴۰۳ در سیستان و بلوچستان، مسجد تاریخی عبدالقادر، قلعه فیروزآباد و آتشکده کله گنگ بالاتر از ۵۰ درصد خسارت دیدند.
